თბილისი (GBC) - აშშ-ისრაელის ომმა ირანთან და ჰორმუზის სრუტის ჩაკეტვამ გამოიწვია ნავთობის მიწოდების ყველაზე მასშტაბური შეფერხება ისტორიაში (დღიური დანაკარგის მიხედვით), თუმცა, სულ მცირე, ერთ ადრინდელ შოკს უფრო დიდი კუმულაციური გავლენა ჰქონდა. აღნიშნული ეყრდნობა Reuters-ის გამოთვლებს, რომლებიც საერთაშორისო ენერგეტიკული სააგენტოს (IEA) და აშშ-ის ენერგეტიკის დეპარტამენტის მონაცემებს ეფუძნება.

IEA-მ სამშაბათს განაცხადა, რომ ეს არის ყველაზე მძიმე ენერგეტიკული კრიზისი, რაც კი მსოფლიოს უნახავს, განსაკუთრებით თუ მას დავუმატებთ 2022 წელს რუსეთის უკრაინაში შეჭრით გამოწვეული ევროპული გაზის კრიზისის ნარჩენ ეფექტებს. შეფერხების მასშტაბებმა გააცოცხლა შედარებები წარსულ ენერგეტიკულ შოკებთან - 1973 წლის არაბული ნავთობის ემბარგოდან დაწყებული, 1978-79 წლების ირანის რევოლუციითა და 1991 წლის ყურის ომით დასრულებული. ამავდროულად, კრიზისმა აჩვენა, თუ რამდენად შეიცვალა გლობალური ენერგეტიკული ბაზრები.

განსხვავებული ტიპის ენერგეტიკული შოკი

Reuters წერს, რომ ადრინდელი კრიზისებისგან განსხვავებით, ირანის ომმა ერთდროულად დაარტყა ნედლი ნავთობის, ბუნებრივი აირის, გადამუშავებული საწვავისა და სასუქების მიწოდებას. ამან გამოავლინა ახალი მოწყვლადობა, რომელიც ათწლეულების განმავლობაში მზარდმა მოთხოვნამ, ღრმა გლობალურმა სავაჭრო კავშირებმა და ახლო აღმოსავლეთის, როგორც მზა საწვავის მიმწოდებლის, გაფართოებულმა როლმა შექმნა.

1970-იანი წლების ენერგეტიკულმა შოკებმა გამოიწვია ხანგრძლივი ეკონომიკური ზიანი, დაასუსტა მთავრობები და დღემდე შემორჩა ინდუსტრიული ქვეყნების (მაგალითად, აშშ-ის) მოქალაქეთა მეხსიერებაში, რომლებიც მაშინ საწვავის დეფიციტსა და ბენზინგასამართ სადგურებთან გრძელ რიგებს თვეების განმავლობაში აწყდებოდნენ. სწორედ არაბული ნავთობის ემბარგოს კვალდაკვალ დაარსდა IEA, რათა გაეწია კონსულტაცია ინდუსტრიული ქვეყნებისთვის ენერგოუსაფრთხოების საკითხებში. IEA ასევე მართავს წევრი ქვეყნების საგანგებო ნავთობის მარაგებს და მიმდინარე კრიზისს სტრატეგიული რეზერვებიდან რეკორდული 400 მილიონი ბარელის გამოთავისუფლებით უპასუხა, რათა მოხდეს ფასების სტაბილიზაცია და ახლო აღმოსავლეთიდან დაკარგული მიწოდების კომპენსირება.

როგორ ედრება მიმდინარე შეფერხება წარსულს მასშტაბით?

მიმდინარე კრიზისის დროს მიწოდების პიკურმა დანაკარგმა დღეში 12 მილიონ ბარელზე მეტი შეადგინა. ეს გლობალური მოთხოვნის 11.5%-ის ტოლფასია (წელს მოთხოვნა საშუალოდ 104.3 მლნ ბარელი იქნება დღეში).

IEA-ს განცხადებით, დღიური მიწოდების ეს დანაკარგი აღემატება 1973-74 წლების არაბული ემბარგოს (4.5 მლნ ბარელი/დღეში) და 1978-79 წლების ირანის რევოლუციის (5.6 მლნ ბარელი/დღეში) პიკურ მაჩვენებლებს ერთად აღებულს. ის ასევე აღემატება 1991 წლის ყურის ომის პიკურ დანაკარგს (4.3 მლნ ბარელი/დღეში). გარდა ამისა, ირანის ომმა გამოიწვია კატარში გათხევადებული ბუნებრივი აირის (LNG) მსოფლიო წარმოების დაახლოებით მეხუთედის გაჩერება. დღეს მსოფლიო ბევრად მეტ გაზს მოიხმარს, ვიდრე 70-90-იანი წლების შოკების დროს. მაშინ LNG ინდუსტრია ჩანასახოვან მდგომარეობაში იყო (კატარმა ექსპორტი მხოლოდ 1996 წელს დაიწყო).

მიმდინარე შეფერხება ნავთობისა და გაზის მიღმა საწვავის ბაზრებზეც გავრცელდა. ომმა შეაფერხა ყურის ქვეყნების გადამამუშავებელი ქარხნებიდან მილიონობით ბარელი საწვავის წარმოება და ექსპორტი, რამაც გამოიწვია საავიაციო ნავთისა და დიზელის დეფიციტი. ბოლო ათწლეულებში ყურეში აშენებული გიგანტური ქარხნები საკვანძოა გლობალური მიწოდებისთვის (მაგალითად, ისინი საავიაციო საწვავით ამარაგებენ აფრიკას, ევროპასა და აზიას).

ხანგრძლივობა და ჯამური დანაკარგები

IEA-ს დაუყოვნებლივ არ უპასუხია Reuters-ის მოთხოვნაზე, თუ როგორ ედრება მიმდინარე კრიზისი წარსულს კუმულაციური დანაკარგებით. ოფიციალური შედარებების არარსებობის პირობებში, Reuters-მა თავად დათვალა ჯამური დანაკარგები.

ამ მიდგომით, მიმდინარე კონფლიქტი უკვე 52 დღეა გრძელდება და, თუ ვივარაუდებთ დღეში 12 მილიონი ბარელის დანაკარგს, ბაზარს ჯამში დაახლოებით 624 მილიონი ბარელი დააკლდა. მშვიდობის სწრაფად დამყარების შემთხვევაშიც კი, მიწოდების შეფერხებები თვეების განმავლობაში შენარჩუნდება, გაზის შემთხვევაში კი - წლების განმავლობაშიც, რაც საბოლოო კუმულაციურ გავლენას მნიშვნელოვნად გაზრდის.

შედარებისთვის:

  • ირანის რევოლუცია (1978-79): პიკური დანაკარგი იყო 5.6 მლნ ბარელი/დღეში, თუმცა კუმულაციური დანაკარგი უფრო დიდი იყო. აშშ-ის ენერგეტიკის დეპარტამენტის თანახმად, ირანის წარმოება 1978-1981 წლებში საშუალოდ 3.9 მილიონი ბარელით შემცირდა, რაც სამ წელიწადში 4.27 მილიარდ ბარელს შეადგენს (თუმცა ამის ნაწილი მეზობელმა ქვეყნებმა დააკომპენსირეს).
  • მიმდინარე კრიზისის თავისებურება: ქვეყნები, რომლებსაც აქვთ თავისუფალი სიმძლავრეები (საუდის არაბეთი, არაბთა გაერთიანებული საამიროები), კომპენსირებას ვერ ახერხებენ, რადგან თავად არიან დაბლოკილნი ჰორმუზის სრუტის გამო.
  • არაბული ნავთობის ემბარგო (1973-74): გაგრძელდა 1973 წლის ოქტომბრიდან 1974 წლის მარტამდე. Reuters-ის გამოთვლებით, ჯამურმა დანაკარგმა 530-დან 650 მილიონ ბარელამდე შეადგინა. ეს ნიშნავს, რომ არაბული ემბარგოს კუმულაციური გავლენა უკვე შედარებადია ირანის ომით გამოწვეულ მიმდინარე დანაკარგებთან.

დეფიციტი აზიასა და აფრიკაში

მიმდინარე კრიზისმა პირველი დარტყმა აზიასა და აფრიკას მიაყენა. 1973 წელს აშშ ბევრად უფრო დაზარალდა, რაც ენერგოპოლიტიკის სრულ გადახედვას დაედო საფუძვლად.

  • 1991 წლის ყურის ომი: მიწოდება 4 თვის განმავლობაში იყო შეფერხებული, ჯამურმა დანაკარგმა კი, Reuters-ის გამოთვლით, 516 მილიონი ბარელი შეადგინა (რაც ნაკლებია მიმდინარე კრიზისსა და არაბულ ემბარგოზე).
  • უკრაინაში შეჭრა (2022): 2022 წლის აპრილში რუსეთის წარმოება დაახლოებით 1 მილიონი ბარელით შემცირდა, რაც ბევრად მცირეა მიმდინარე შეფერხებასთან შედარებით. რუსეთმა მოგვიანებით მოახერხა ექსპორტის გადამისამართება, თუმცა 2026 წელს უკრაინული დრონების თავდასხმები კვლავ იწვევს წარმოების კლებას.